Wanneer de temperatuur buiten daalt en je airconditioning niet langer warme lucht blaast, kan dit leiden tot een oncomfortabele woonruimte en onverwachte kosten. Een airconditioner met warmtepompfunctie is ontworpen om zowel te koelen als te verwarmen, maar wanneer de verwarmingsmodus faalt, ligt het probleem vaak dieper dan een simpele instelling. De meeste moderne airconditioners werken volgens het principe van een reversibele warmtepomp, waarbij het koelcircuit wordt omgekeerd om warmte van buiten naar binnen te transporteren. Dit complexe proces vereist dat meerdere componenten naadloos samenwerken: van de vierwegklep die de koelmiddelstroom regelt tot de sensoren die temperaturen monitoren. In dit artikel duiken we diep in de technische aspecten van een niet-verwarmende airco en bieden we praktische diagnose- en herstelstrategieën die gebaseerd zijn op jarenlange ervaring in de klimaattechniek.
Defecte omkeerklep als hoofdoorzaak van koudeluchtafgifte
De omkeerklep, ook wel vierwegklep of reversing valve genoemd, vormt het technische hart van elke warmtepompfunctie in een airconditioner. Dit precisie-engineered onderdeel bepaalt letterlijk de richting waarin het koelmiddel door het systeem stroomt. In de koelmodus voert de klep warmte af van binnen naar buiten, terwijl deze in de verwarmingsmodus de stroom omkeert om buitenwarmte naar binnen te transporteren. Wanneer deze klep niet correct functioneert, blijft het systeem in koelmodus werken, zelfs wanneer je verwarmingsmodus hebt geselecteerd. Dit resulteert in het blazen van koude lucht terwijl je juist warmte verwacht.
Functie van de vierwegklep in het verwarmingsproces
De vierwegklep werkt via een elektromagnetisch systeem dat een schuifmechanisme activeert. Bij ontvangst van een elektrisch signaal van de printplaat verschuift een piston binnen de klep, waardoor vier poorten worden verbonden in een specifieke configuratie. In verwarmingsmodus wordt de hogedrukzijde van de compressor verbonden met de binnenunit, terwijl de lagedrukzijde naar de buitenunit leidt. Dit zorgt ervoor dat de binnenunit fungeert als condensator (waar warmte vrijkomt) en de buitenunit als verdamper (waar warmte wordt opgenomen). Studies van HVAC-fabrikanten tonen aan dat ongeveer 18% van alle verwarmingsproblemen bij airconditioners direct te herleiden is tot een defecte omkeerklep.
Mechanische blokkering door koelmiddelverontreiniging
Een van de meest voorkomende oorzaken van klepfalen is mechanische blokkering door verontreinigingen in het koelmiddel. Metaalslijtage van de compressor, resten van soldeerwerk bij de installatie, of vocht dat binnendringt via microlekkages kunnen zich ophopen in de nauwe toleranties van de vierwegklep. Deze partikels kunnen het schuifmechanisme blokkeren, waardoor de klep in één positie blijft steken. Je merkt dit doordat de airco in sommige gevallen helemaal niet meer schakelt tussen koel- en verwarmingsmodus, of dat de overgang onvolledig plaatsvindt. Het resultaat is vaak een systeem dat gedeeltelijk warmt maar nooit de gewenste temperatuur bereikt.
Elektrische aansturing van de reversing valve controleren
Zelfs een perfect functionerende vierwegklep blijft nutteloos
als het juiste signaal ontbreekt. De spoel (solenoid) die de omkeerklep bedient, krijgt in de verwarmingsstand een specifieke voedingsspanning, meestal 230V of 12/24V afhankelijk van het type systeem. Een installateur zal daarom altijd eerst meten of deze spanning daadwerkelijk wordt aangeboden wanneer je de airco in verwarmingsmodus zet. Blijkt er geen spanning aanwezig, dan kan het probleem liggen bij de printplaat, een gebroken kabel, een defect relais of een beveiliging die ingrijpt. Pas wanneer de elektrische aansturing is uitgesloten, is het zinvol om de klep zelf verdacht te maken.
In de praktijk wordt vaak een eenvoudige test gebruikt: tijdens bedrijf wordt de spoel van de vierwegklep met een spanningszoeker of multimeter gecontroleerd op aanwezigheid van spanning en wordt geluisterd of de klep hoorbaar schakelt. Sommige monteurs voelen ook met de hand of de spoel magnetisch aantrekt (voorzichtig, want onderdelen kunnen heet zijn). Is de spoel doorgebrand, dan zal deze geen magnetisch veld meer opwekken en moet hij vervangen worden. Omdat de klep in het koelcircuit is gesoldeerd, vergt het vervangen van de complete omkeerklep altijd een koudetechnische ingreep met vacuümtrekken en opnieuw vullen.
Symptomen van een falende omkeerklep herkennen
Hoe merk je als gebruiker nu dat specifiek de omkeerklep de boosdoener is? Een typisch symptoom is dat de airco wél reageert op je commando’s (ventilator draait, je hoort de compressor starten), maar dat de unit consequent koude lucht blijft blazen, ongeacht of je koelen of verwarmen selecteert. Soms schakelt het systeem ogenschijnlijk wel om, maar zijn de temperatuurverschillen aan de leidingen minimaal: beide koperen leidingen aan de buitenunit voelen dan lauw aan in plaats van duidelijk warm en koud. Bij goed werkende verwarming hoort de dikkere zuigleiding relatief koud en de dunnere persleiding duidelijk warm te zijn.
Een ander signaal is dat de airco alleen in één modus betrouwbaar functioneert. Zo kan het zijn dat koelen prima gaat, maar dat de verwarmingsmodus nauwelijks warmte levert of helemaal niet start. In sommige gevallen treedt er een storingscode op die wijst op een “mode conflict” of “abnormale drukverhouding”. Professionele diagnose gebeurt door drukmetingen en temperatuurmetingen voor en na de vierwegklep. Ziet de monteur dat de hoge- en lagedrukzijden niet correct van elkaar gescheiden blijven, dan is de kans groot dat de omkeerklep intern lekt of geblokkeerd is en vervangen moet worden.
Koelmiddeltekort en lekdetectie in het aircosysteem
Naast een defecte omkeerklep is een tekort aan koelmiddel een veelvoorkomende oorzaak van een airco die geen warme lucht meer blaast. Een warmtepomp werkt alleen efficiënt als de hoeveelheid koelmiddel exact is afgestemd op de lengte van de leidingen en de specificaties van de fabrikant. Wanneer er door een lek koudemiddel ontsnapt, daalt de systeemdruk en wordt het steeds moeilijker om warmte uit de buitenlucht op te nemen. Het gevolg is dat de binnenunit slechts lauwe lucht afgeeft of na korte tijd uitschakelt op beveiliging. Omdat koelmiddelen zoals R32 en R410A onder de F-gassen-regelgeving vallen, mag alleen een gecertificeerd monteur met deze stoffen werken.
Een tekort aan koelmiddel uit zich in de verwarmingsmodus vaak sneller dan in koelmodus. Dit komt doordat het drukverschil in het circuit anders is en de verdamper in de buitenunit bij lage buitentemperaturen snel onder het vriespunt zakt. De buitenunit kan dan extreem berijpt raken of zelfs dichtvriezen, terwijl de ontdooicyclus onvoldoende effect heeft. Zie je dunne ijsafzetting op de leidingen of hoor je sissende geluiden in combinatie met een verlies aan verwarmingscapaciteit, dan is de kans groot dat er sprake is van een lek en ondervulling.
R32 en R410A koudemiddelniveaus diagnosticeren
De meeste moderne split- en multisplit-airco’s gebruiken tegenwoordig R32 of, bij oudere installaties, R410A als koelmiddel. Hoewel beide koudemiddelen op vergelijkbare drukniveaus werken, verschillen hun thermodynamische eigenschappen licht. Een ervaren monteur gebruikt daarom altijd de druk- en temperatuurtabellen die specifiek bij het koudemiddel horen om te bepalen of het vulniveau correct is. Bij een correct gevuld systeem hoort de zuigdruk binnen een bepaald bereik te liggen, afhankelijk van buitentemperatuur en bedrijfsmodus. Afwijkingen duiden op ondervulling, oververhitting of een verstopping in het circuit.
Bij diagnose in verwarmingsmodus wordt meestal eerst gekeken naar de verzadigingstemperatuur op basis van de gemeten druk. Is de verdampingstemperatuur in de buitenunit extreem laag ten opzichte van de buitentemperatuur, dan wijst dit vaak op een tekort aan koelmiddel. Daarnaast wordt het aanzuiggas bij de compressor gemeten met een klemthermometer; te hoge superheat-waarden zijn een teken dat er te weinig vloeibaar koelmiddel in de verdamper aanwezig is. Voor jou als gebruiker is het belangrijkste om te weten dat zo’n diagnose precisiewerk is: visueel “bijvullen” zonder metingen is niet alleen onprofessioneel, maar kan ook de compressor beschadigen.
Manifold gauge analyse voor systeemdrukmetingen
Om de druk in het aircosysteem nauwkeurig te beoordelen gebruikt de monteur een manifoldset, ook wel service manifold of manometerset genoemd. Hiermee worden de hoge- en lagedrukzijde van de installatie aangesloten op gekleurde slangen, meestal blauw voor lage druk en rood voor hoge druk. Door de airco in verwarmingsstand te laten draaien en de drukken stabiel te laten worden, kan de technicus de werkpunten van de compressor vergelijken met de fabrieksgegevens. Dit is vergelijkbaar met het uitlezen van een bloeddrukmeter bij een patiënt: te hoog of te laag zegt veel over de “gezondheid” van het systeem.
Naast de ruwe drukwaarden wordt ook het drukverschil tussen in- en uitgaande zijde van componenten zoals de expansieventiel of capillair beoordeeld. Een abnormaal groot drukverschil kan wijzen op een verstopping, terwijl een opvallend lage druk aan beide kanten eerder op ondervulling duidt. In combinatie met temperatuurmetingen op de leidingen (subcooling en superheat) ontstaat een compleet beeld van de koelmiddelsectie. Wanneer zowel druk als temperatuur erop wijzen dat er koelmiddel ontbreekt, is het volgende logische stap om het systeem te controleren op lekkage in plaats van direct bij te vullen.
Lekzoektechnieken met UV-lamp en elektronische lekdetector
Het vinden van een lek in een aircosysteem is soms te vergelijken met het zoeken naar een speld in een hooiberg. Kleine haarscheurtjes in soldeerverbindingen of corrosieplekken op leidingen kunnen langzaam koudemiddel laten ontsnappen zonder dat dit direct zichtbaar is. Daarom maken vakmensen gebruik van specifieke lekzoektechnieken. Een veelgebruikte methode is het inzetten van een elektronische lekdetector die op basis van sensor-technologie minimale concentraties koudemiddel in de lucht kan detecteren rondom koppelingen, kranen en verdampers. Langzaam langs alle verdachte punten bewegen geeft vaak al snel een indicatie waar het probleem zich bevindt.
Een andere methode is het gebruik van UV-lekdetectievloeistof of een fluorescerende olie die met het koelmiddel meecirculeert. Onder een UV-lamp lichten zelfs kleine sporen bij een lekkage duidelijk op, bijvoorbeeld op een soldeernaad of koppeling. In sommige gevallen wordt ook met stikstof of forming gas druk op het systeem gezet en met zeepoplossing gezocht naar bellen. Wat je in alle gevallen niet zelf moet doen, is “wat gas bij laten vullen” zonder de oorzaak te achterhalen. Zonder reparatie van het lek zal het probleem terugkeren, en verlies je niet alleen verwarmingscapaciteit maar loop je ook het risico op milieuschade en hogere reparatiekosten later.
Gevolgen van ondervulling op compressorprestaties
Een compressor is ontworpen om een bepaalde hoeveelheid koelmiddel te verplaatsen. Wanneer het systeem ondervuld is, zuigt de compressor voornamelijk oververhit gas aan in plaats van een goed verzadigd mengsel. Dit leidt tot hogere uitlaattemperaturen en kan de windingen van de motor en het smeersysteem zwaar belasten. In de verwarmingsmodus zie je dit terug als een compressor die luidruchtiger wordt, kort-cyclisch draait of uiteindelijk uitschakelt op thermische beveiliging. Op de lange termijn zal dit de levensduur van de compressor drastisch verkorten en kan een dure vervanging noodzakelijk worden.
Daarnaast zorgt ondervulling ervoor dat de warmtewisselaars niet optimaal benut worden. De buitenunit kan bijvoorbeeld maar een klein deel van het lamellenoppervlak daadwerkelijk gebruiken om warmte op te nemen, waardoor de COP (prestatiecoëfficiënt) keldert. Voor jou betekent dit dat de airco meer stroom verbruikt maar minder warmte levert – een dubbele verliespost. Daarom is het bij een vermoeden van lekkage altijd verstandig om snel een erkend installateur in te schakelen, in plaats van de airco langdurig “op zijn tandvlees” te laten draaien.
Vervuilde filters en luchtstroombeperking
Niet elk probleem met een airco die geen warme lucht blaast is direct complex of duur. Een van de meest onderschatte oorzaken is een beperkte luchtstroom door vervuilde filters of vervuilde lamellen in de binnenunit. De warmtepomp kan alleen warmte afgeven aan de binnenlucht als er voldoende lucht over de warmtewisselaar stroomt. Worden de filters niet regelmatig gereinigd, dan hopen stof, haren en vet zich op en ontstaat er als het ware een “deken” over de warmtewisselaar. Gevolg: de uitblaastemperatuur wordt lager, de ruimte warmt trager op en de unit kan zelfs in storing gaan door oververhitting.
Je merkt een geblokkeerde luchtstroom vaak aan een zwakke luchtuitstroom, een brommend geluid van de ventilator en soms een muffe geur wanneer de airco in verwarmingsmodus draait. Omdat het temperatuurverschil tussen in- en uitblaaslucht kleiner wordt, probeert de airco dit te compenseren door langer en harder te draaien, wat de energierekening opdrijft. Gelukkig is de oplossing hier meestal eenvoudig: de filters uitnemen en volgens de handleiding reinigen met lauw water en een mild schoonmaakmiddel. Laat ze goed drogen voordat je ze terugplaatst. Bij intensief gebruik is een reiniging om de vier tot acht weken aan te raden om de verwarmingsfunctie efficiënt te houden.
Compressorstoringen en elektrische defecten
Wanneer de omkeerklep, het koelmiddelniveau en de luchtstroom in orde zijn, maar de airco nog steeds geen warme lucht blaast, verschuift de focus naar de compressor en de elektrische aansturing. De compressor is het “hart” van de warmtepomp en pompt het koelmiddel door het systeem. Elektrische problemen zoals defecte condensatoren, beschadigde bedrading of een defecte printplaat kunnen ervoor zorgen dat de compressor niet start of direct weer uitschakelt. In de verwarmingsmodus valt dit snel op, omdat de binnenunit dan meestal alleen koude of licht lauwe lucht uitblaast terwijl je duidelijk hoort dat de buitenunit niet echt “op gang” komt.
Veel moderne airco’s registreren dergelijke compressorstoringen en geven een foutcode via het display of knipperende LED’s. Deze codes verwijzen vaak naar categorieën zoals “compressor start fault”, “overcurrent” of “DC overvoltage”. Een installateur gebruikt deze informatie, in combinatie met stroommetingen en isolatietesten, om te bepalen of de compressor zelf defect is of dat de oorzaak in randcomponenten ligt. Voor de gebruiker is het belangrijk om bij een foutcode altijd het exacte type en de code te noteren; dit bespaart tijd tijdens de diagnose en vergroot de kans dat de storing snel verholpen kan worden.
Condensatoruitval van de startcapacitor en run capacitor
Bij veel traditionele AC-compressoren en ventilatormotoren spelen start- en bedrijfscapacitors (run capacitors) een cruciale rol. Zie ze als de “duw in de rug” die een elektromotor nodig heeft om soepel op gang te komen en efficiënt te blijven draaien. Wanneer een van deze condensatoren defect raakt, zal de compressor soms brommen zonder te starten, met als gevolg dat de airco niet in staat is om in de verwarmingsmodus druk op te bouwen. De binnenunit blijft dan vaak blazen, maar de lucht blijft koud of nauwelijks verwarmd.
Een defecte condensator is meestal te herkennen aan een opgezwollen behuizing, lekkage of verbrandingssporen. Een monteur meet de capaciteit met een multimeter in capacitance-stand en vergelijkt de waarde met de specificatie op het etiket. Ligt de gemeten waarde meer dan 10-15% onder de nominale waarde, dan is vervanging aangewezen. Het vervangen van een condensator is relatief eenvoudig en goedkoop vergeleken met het vervangen van een complete compressor. Toch is het een klus voor een professional, omdat de restlading in de condensator gevaarlijk kan zijn en er altijd spanningsloos gewerkt moet worden.
Compressoroverbelasting door thermische beveiliging
Compressoren zijn uitgerust met een interne of externe thermische beveiliging die ingrijpt wanneer de temperatuur of stroom te hoog oploopt. In de verwarmingsmodus komt dit vaker voor bij slecht onderhouden systemen of bij foutief aangebrachte buitenunits (bijvoorbeeld in een nis zonder voldoende ventilatie). De compressor raakt dan thermisch overbelast en schakelt uit voordat het systeem voldoende warmte kan produceren. Jij ervaart dit als een airco die even warme lucht blaast, vervolgens afkoelt en daarna weer een tijdje niets doet voordat hij opnieuw probeert te starten.
Oorzaken van thermische overbelasting zijn onder andere vervuilde condensors, verkeerde koelmiddelhoeveelheid, defecte ventilatormotoren of geblokkeerde luchttoevoer bij de buitenunit. Een installateur zal in zo’n geval de aanloopstroom en bedrijfstemperaturen van de compressor meten, evenals de luchtsnelheid door de condensor. Het is te vergelijken met een auto die een berg op moet rijden met dichtgeslibde radiateur: zonder goede koeling loopt de motor warm en grijpt de beveiliging in. Door het systeem te reinigen, de luchtcirculatie te verbeteren en eventuele koelmiddelfouten te corrigeren, kan de compressor weer binnen veilige grenzen functioneren.
Scroll compressor versus rotary compressor diagnose
Afhankelijk van het merk en model airco is deze uitgerust met een scroll- of rotarycompressor. Een scrollcompressor maakt gebruik van twee spiraalvormige schijven die in elkaar draaien, terwijl een rotarycompressor een draaiende “rol” in een cilinder gebruikt. Invertergestuurde scrollcompressoren zijn tegenwoordig erg populair vanwege hun stille werking en hoge efficiëntie, vooral in de verwarmingsmodus. De diagnose van storingen verschilt echter per type. Scrollcompressoren vertonen bij slijtage vaak intern lekverlies (waardoor het drukverschil afneemt), terwijl rotarycompressoren vaker mechanisch geluid en lagerproblemen geven.
Een ervaren monteur luistert naar het geluidsprofiel van de compressor, meet de aanloop- en bedrijfstroom en beoordeelt de drukopbouw onder verschillende bedrijfscondities. Is het drukverschil tussen hogedruk- en lagedrukzijde bij een scrollcompressor duidelijk te laag, ondanks correcte koelmiddelhoeveelheid en werkende ventilatoren, dan kan er sprake zijn van interne slijtage of schade. Bij rotarycompressoren zijn ratelende of schrapende geluiden en sterke vibraties eerder tekenen dat vervanging nodig is. In beide gevallen geldt: zodra de compressor zelf defect is, is reparatie zelden economisch interessant en wordt meestal gekozen voor vervanging van de buitenunit of het volledige systeem.
Defecte buitenunit sensoren en temperatuurmetingen
Moderne airco’s vertrouwen sterk op een netwerk van sensoren om de werking van de warmtepomp veilig en efficiënt te regelen. In de buitenunit meten verschillende NTC-sensoren onder andere de buitenluchttemperatuur, de verdampertemperatuur en soms ook de persgastemperatuur van de compressor. Op basis van deze waarden bepaalt de besturingsprint wanneer de ontdooicyclus moet worden gestart, hoeveel vermogen de compressor mag leveren en of de ventilator harder of zachter moet draaien. Wanneer een of meer van deze sensoren afwijkende waarden doorgeven, kan de airco zich als het ware “vergissen” en de verwarmingsfunctie beperken of zelfs volledig uitschakelen.
Typische symptomen van een defecte sensor zijn onlogische bedrijfsmodi: de buitenunit gaat bijvoorbeeld voortdurend in defrost terwijl er nauwelijks ijsvorming is, of start helemaal niet met verwarmen omdat het systeem denkt dat het buiten te warm is. Soms zie je ook dat de airco extreem korte cycli maakt of foutcodes weergeeft die verwijzen naar “outdoor sensor error” of “thermistor abnormality”. Een technicus zal de weerstand van de betreffende sensor meten bij een bekende temperatuur en deze vergelijken met de tabel in de servicehandleiding. Wijkt de waarde sterk af, dan is vervanging noodzakelijk.
Voor jou als gebruiker is het lastig om sensordefecten zelf vast te stellen, maar je kunt wel letten op patronen. Treedt het probleem alleen op bij bepaalde buitentemperaturen, of blijft de airco soms onverwacht lang in ontdooimodus zonder dat de buitenunit zichtbaar bevroren is? Dan is de kans groot dat de regeling verkeerde informatie krijgt. Gelukkig zijn sensoren relatief goedkope componenten en is vervanging minder ingrijpend dan het vervangen van een compressor of omkeerklep. Regelmatig onderhoud, inclusief visuele controle op beschadigde kabels en connectoren, helpt om sensorkabelbreuken door bijvoorbeeld knaagdieren of veroudering te voorkomen.
Oplossingsstappen voor herstel van de verwarmingsfunctie
Nu we de belangrijkste oorzaken van een airco die geen warme lucht blaast hebben besproken, is het zinvol om de praktische volgorde van troubleshooting op een rij te zetten. Je wilt immers niet direct naar de duurste componenten kijken als het probleem mogelijk in een simpele luchtstroombeperking zit. Een logische aanpak begint altijd bij de basis: controleer eerst de instellingen van de afstandsbediening (staat de airco echt in verwarmingsmodus, met een voldoende hoge ingestelde temperatuur?) en zorg ervoor dat ramen en deuren gesloten zijn. Laat de airco vervolgens minimaal 10 tot 15 minuten ononderbroken draaien; in die tijd moet de buitenunit opstarten en hoort de uitblaaslucht merkbaar warmer te worden.
Blijft de lucht koud, controleer dan de filters van de binnenunit en reinig ze indien nodig. Kijk ook naar de buitenunit: is deze vrij van bladeren, sneeuw of andere obstakels, en draait de ventilator normaal? Hoor je de compressor duidelijk aanslaan, maar komt er nog steeds geen warmte vrij, dan is het tijd om een professional in te schakelen. Een erkend installateur zal dan systematisch de elektrische aansturing, het koelmiddelcircuit en de omkeerklep controleren, zoals eerder beschreven. Zie het als een stappenplan van eenvoudig naar complex: zo vermijd je onnodige kosten en vergroot je de kans op een snelle oplossing.
In de praktijk volgen veel vakmensen een vaste volgorde bij storingen in de verwarmingsfunctie:
- Visuele en functionele controle van instellingen, filters, buitenunit en storingscodes.
- Elektrische basiscontrole: voeding, zekeringen, bekabeling en eventuele defecte condensatoren.
- Metingen aan sensoren en controle van de besturing (printplaat, relais en signaal naar de omkeerklep).
- Druk- en temperatuurmetingen met manifoldset om koelmiddeltekort, verstoppingen of inwendige compressorschade op te sporen.
Afhankelijk van de uitkomst wordt vervolgens een reparatievoorstel gedaan: van het vervangen van een relatief goedkope sensor of condensator tot het uitvoeren van een lekdichtings- en vulprocedure of uiteindelijk het vervangen van de buitenunit. Wat kun jij doen om problemen in de toekomst te voorkomen? Plan jaarlijks onderhoud in, reinig de filters regelmatig en reageer direct als de verwarmingscapaciteit duidelijk achteruitgaat. Een airco die tijdig en vakkundig wordt onderhouden, zal niet alleen langer meegaan, maar ook in de koudste maanden blijven doen wat jij ervan verwacht: betrouwbare, efficiënte warmte leveren.